Techniek

Lithografie

De lithografie, steendruk, is een grafische techniek die eind achttiende eeuw werd ontwikkeld door Alois Senefelder (1771-1834). Deze grafische techniek valt onder de vlakdruktechniek. Vlakdruk wil zeggen dat de te drukken en niet te drukken delen op gelijke hoogte liggen. Bij lithografie wordt op een geheel vlakgeschuurde kalksteen een beeld opgebouwd met vette materialen zoals lithokrijt en inkt. Door bewerking van de betekende steen met onder andere water, arabische gom en salpeterzuur worden de niet-betekende delen van de steen hydrofiel (wateraantrekkend) en de betekende delen hydrofoob (waterafstotend). Tijdens dit proces wordt de steen continu vochtig gehouden waardoor er een waterfilm op de niet-betekende delen van de steen ontstaat. De steen wordt vervolgens ingerold met een vette drukinkt op oliebasis. De waterfilm op de niet-betekende delen stoot de drukinkt af en het vet van de betekende delen trekt de drukinkt aan. De getekende afbeelding op de steen bevat nu inkt en kan worden gedrukt. Door de steen met een papier erop onder hoge druk door een pers te draaien, krijgt men een afdruk (in spiegelbeeld) van de afbeelding.

Aan de hand van een aantal werken van Brechtje Verberne worden drie door haar veel toegepaste technieken nader toegelicht.

Tekentechniek

De tekentechniek is eigenlijk de basistechniek van de litho. Met behulp van lithokrijt of lithopotlood in verschillende hardheden (hoe zachter, hoe vetter) kan op de steen getekend worden. Traditioneel gezien worden krijttonen langzaam opgebouwd, van minder vet naar vetter. Met de tekentechniek zijn zeer uiteenlopende afbeeldingen te maken.

Asfaltumtechniek

Bij de asfaltumtechniek gaat men uit van een zwart vlak waaruit een tekening tevoorschijn wordt gehaald. Een laag vloeibare asfalt wordt op de lithosteen uitgestreken. Zodra deze laag droog is kan met behulp van verschillende kras- en schraapgereedschappen een tekening uitgekrast worden. De uitgekraste delen pakken geen of minder inkt (afhankelijk van hoe sterk gekrast is) en de niet-weggekraste delen pakken wel inkt. Bij deze bewerkelijke techniek is het noodzakelijk zeer nauwkeurig te werk te gaan bij de preparatie en het drukken om een goed eindresultaat te bereiken.

Contrapers

Bij het drukken op een contrapers hoeft men bij het ontwerpen of het tekenen op steen geen rekening te houden met het drukken in spiegelbeeld. De tekening die op de steen staat wordt namelijk overgebracht op een persrol en wordt vanaf daar op papier gedrukt. Het effect is uiteindelijk dan ook verschillend van het drukken op de handpers. Het grote voordeel van de contrapers is de mogelijkheid om ‘punt op punt’ te drukken. De steen en het papier liggen steeds op exact dezelfde plaats, waardoor zonder verschuivingen meermaals hetzelfde beeld gedrukt kan worden. Kleurnuances kunnen bereikt worden door delen van de tekening weg te schuren of te zuren en de overgebleven delen nogmaals op hetzelfde papier te drukken met een andere kleur/tint inkt. Sommige mensen zweren echter bij het drukken met de handpers, omdat dit een directere manier van drukken is (direct van de steen op het papier).